FRENTE ARMADA RESISTÉNSIA TIMORENSE 221 HETAN

Iha aniversáriu Loron FALINTIL ba dala 38, 20 Agustus 2013, Estadu no Guvernu Timor-Leste liu hosi Ministériu Solidariedade Sosiál (MSS) ba Asuntus Combatentes Libertasaun Nasionál (ACLN) hala’o II Desmobilizasaun hodi fó rekonhesimentu ba Frente Armada Resisténsia Timorense nomos iha loron hanesan halo Inaugurasaun ba Sentral Eléctrika, Cerimónia hirak ne’e hala’o iha Distritu Manufahi-Same-Betano, Loron Terça-Feira (20/08/2013).

Desmobilizadus ne’ebé tuir II Desmobilizasaun hamutuk 221 pessoas, ne’ebé kompostu hosi Distritu Lospalos iha 71 pessoas, Baucau iha 61 pessoas, Viqueque iha 37 pessoas, Ainaro iha 21 pessoas, Ermera iha 11 pessoas, Manatuto iha 5 pessoas, Manufahi iha 4 pessoas, Bobonaro iha 4 pessoas, Liquiça iha 2 pessoas, nomos Distritu Dili iha 2 pessoas. Iha ceremónia desmobilizasaun ida ne’e, Desmobilizadus sira simu medalhas no diploma de honra hodi fó rekonhesimentu ba Frente Armada Resisténsia Timorense, entre Desmobilizadus sira ne’e, iha membru F-FDTL balun ne’ebé sei ativu inklui mós iha laran. Antes hala’o ceremónia hirak ne’e halo mós selebrasaun eukaristika (Missa) ne’ebé diriji hosi Amo Bispo Dom Ricardo, iha Kapela Betano, dia 19 Agostu 2013, tuku 04.00 loro-kraik.

Iha diskursu Desmobilizasaun ne’e, Presidente RDTL, Taur Matan Ruak hateten, ohin iha fatin ida ne’e ho objetivu atu komemora loron FALINTIL ba dala 38, Fundasaun Forsas Armadas Libertasaun Nasionál Timor-Leste, no halo mós II Desmobilizasaun depois Timor-Leste hetan independénsia ou Restaura Independénsia iha 2002, nune’e mós inaugura Sentral Elektrika Betano.

Dehan Presidente Repúblika, Forsas Armadas FALINTIL moris iha momentu ida triste iha historia Timor-Leste nian, iha momentu ne’ebé Timor-oan ho Timor-oan kaer kilat hasoru malu, funu sivil ne’ebé hasai Timor-oan barak nia vida, tantu hosi UDT nomos hosi FRETILIN nian. Hanesan Presidente da Repúblika lori povu Timor-Leste nia naran no nasaun tomak, hakruk no fó agradese ba família sira hotu ne’ebé lakon nia família iha funu laran, ne’ebé sakrifika nia vida durante funu, Timor-Leste la haluha sira, zerasaun ba zerasaun Timor-oan sira sei la haluha.

Presidente Repúblika realsa liu tan katak, iha tinan 24 nia laran povu tomak hamutuk halibur-an hodi fó apoiu tomak ba FALINTIL atu funu hasoru funu maluk, maibe funu la hetan susesu se karik ita la iha lideransa sira ne’ebé matenek no barani lidera ita nia nasaun hanesan Xanana Gusmão, Mauhunu, Mari Alkatiri, José Ramos Horta, nomos sira hotu ne’ebé la temi ida-idak nia naran ne’ebé fó nia kontribuisaun tomak hodi lidera ita nia nasaun to’o loron ukun rasik-an, maibe la haluha mós ita nia proklamador, Francisco Xavier do Amaral ne’ebé mate ona, Nicolau Lobato, Segundo Presidente Repúblika ho membrus Komite Sentral nian hotu ne’ebé mate ona tanba ita nia nasaun hodi fó sira nia vida tomak atu soi ita nia rain.

Ohin Timor-Leste iha Forsas Armadas ida, ne’ebé preparadu iha tinan sanulu resin ida nia laran hatudu ona katak sira iha kbi’it atu lori ita nia nasaun ba oin no kumpri mandatu ne’ebe Konstituisaun fó hela ba Forsas Armadas, maibe dezafius sei barak, tanba ne’e Presidente Repúblika husu para Forsas Armadas kontinua nafatin halo esforsu atu hadia-an diak liu tan hodi povu nia konfiansa la bele monu let ba rai. Veteranus sira fundamental tebes iha prosesu transisaun nia laran, se karik la iha apoiu hosi Veteranus sira transisaun sei la hetan susesu, tanba ne’e Presidente Repúblika fó agradese ba Veteranus sira hotu nia apoiu tomak no husu para kontinua fó sira nia-an tomak atu fó nafatin sira nia kontribuisaun para Forsas Armadas ne’ebé iha bele merese no inspira, respeitu no admirasaun hosi ita nia povu no komunidade internasional nian.

Presidente Repúblika hatutan liu tan katak, ohin ita halo prosesu Desmobilizasaun, primeira desmobilizasaun ita halo iha Aileu ne’ebé primeira ves ita hari’i Forsas Armadas iha 2001 no haruka ema rihun ida atus ida fila ba uma, iha sira nia let iha mós membrus Frente Klandistina nian no iha mós sira ne’ebé fó sira nia-an atu kontribui no haforsa liu tan filheiras forsa armadas nian, tanba ne’e Presidente Repúblika husu ba Sekretáriu Estadu Veteranus atu tau matan ba sira hirak ne’e, lalika husu ba sira halo funu tinan hira, maibe husu deit ba sira uluk iha momentu neba sira iha ou la’e, jovem barak ne’ebé balun husik hela sira nia escola, balun fó sira nia-an ho determinasaun tomak para hatutan buat ne’ebé sira nia aman no maun sira husik hela, ohin balun sei namkari i dala ruma husu ba sira nia situasaun rasik atu halo oinsa, Presidente Repúblika hakarak garante katak ita nia nasaun sei la haluha sira i sei kontinua tau matan nafatin ba sira.

Iha Desmobilizasaun ida ne’e Desmobilizadus hamutuk 221 mak marka prezensa iha fatin ida ne’e, sira heroi, asuwain no sira fó buat hotu ba nasaun, ohin iha Desmobilizasaun ida ne’e, feto sira barak mak sai hanesan desmobilizadas hodi hatudu katak iha momentu difísil, tempo ne’ebé nasaun susar, feto sira la ses-an i sempre presente direita ou indireitamente fó sira nia kontribuisaun ba nasaun ida ne’e, la haluha sira nia servisu, sira nia sakrifísiu i jerasaun ba jerasaun foti ida ne’e sai hanesan ezemplu atu banati tuir. Maibe Presidente Repúblika hateten ba kombatentes hotu-hotu katak misaun seidauk hotu, ukun-an hetan ona, maibe moris diak seidauk hetan, la iha sentidu ba ukun-an se povu nia vida kontinua susar nafatin, tanba ne’e Presidente Repúblika konvida atu hamutuk hodi servisu ba nasaun, transforma nasaun atu sai nasaun ida ne’ebé iha fatin atu Timor-oan hotu-hotu buka nia moris, liu-liu sira ne’ebé ema kiak, maibe iha momentu difísil sira fó sira nia kontribuisaun. Presidente Repúblika dehan, sira ne’ebé ohin sai hanesan Desmobilizadus sira ne’e maioria mai hosi klase kamponeses, ne’ebé wainhira sira halo funu nunka hanoin katak funu hotu karik sira iha pozisaun ida, funu hotu karik sira manan osan boot, maibe sira fó sira nia-an no sakrifika sira nia-an ba ita nia Nasaun ida ne’e.

Iha oportunidade ne’e mós Desmobilizadus, Iria Monica Sávio (Bimarek) hateten, loron ohin hanesan loron especial no importante ba nia, tanba ne’e nia hato’o nia sentimentu kontenti hafoin nia simu medalha no diploma hodi fó rekonhesimentu ba nia, maibe iha parte seluk nia mós triste wainhira nia hanoin fila fali terus no sakrifísiu ne’ebé sira halo no infrenta iha ailaran nomos hanoin fila fali saudozu sira ne’ebé mate iha prosesu funu nia laran no fó-an ba rai ida ne’e hodi ohin loron Timor-Leste hetan ukun rasik-an. Nudar feto iha prosesu funu nia laran atravesa difikuldades no dezafius oin-oin maibe sira iha espíritu, nasionalismu no patriotismu ne’ebé forte tebes atu fó korajen nafatin hodi luta ho objetivu atu liberta rain ida ne’e, tanba ne’e iha futuru nia sei fó nafatin kontribuisaun ba dezenvolvimentu rai ida ne’e, liu hosi atividades oin-oin.

Iha sorin seluk, Desmobilizadus Komandante António Soares (Tatamailau) dehan hanesan militar ou forsa armadas ida iha 24 anos i ohin ho desmobilizasaun ida ne’e signifika katak misaun hanesan militar ne’e ramata iha loron ohin, maibe iha futuru sei iha nafatin dever no responsabilidade ida hodi kontribui ba dezenvolvimentu nasaun ida ne’e hodi liberta povu hosi kiak.

Nune’e mós Desmobilizadus Komandante Domingos Agosto (Deker) hateten ceremónia desmobilizasaun ida ne’e hanesan história ne’ebé halo parte funu ba ukun rasik-an ninian, pesoalmente sente haksolok i história ida ne’e hanesan ikus liu ba sira nia kontribuisaun, didikasaun no partisipasaun ba funu ukun rasik-an ninian, hanesan Veteranus konsiente no simu ho kondisoins ne’ebé iha, signifika atu diak ou la diak, to’o ou la to’o, maibe ida ne’e mak realidade ne’ebé ita nia nasaun iha, maibe iha parte ida nia mós husu atu hadia nafatin ho kondisoins ne’ebé iha atu iha futuru bele sai diak liu tan.

Iha oportunidade ne’e mós Xefe Suco Clakuk, Veriatu da Costa Fernandes hateten hanesan autoridade lokal haree katak loron ohin hanesan loron historiku tebes ba FALINTIL sira ne’ebé luta ba ukun rasik-an i hodi hatudu ba foin sa’e sira iha nasaun ida ne’e atu bele banati tuir espíritu patriotisismu ne’ebé FALINTIL sira iha hodi liberta rai ida ne’e, atu juventude sira kaer hodi sai hanesan ezemplu ida hodi dezenvolve nasaun ida ne’e iha futuru, hanesan autoridades lokal husu ba Governu atu wainhira realiza ou hadia dadus veteranus husu para labele deskonfia malu demais, tanba kontribuisaun ne’ebé ita halo durante prosesu luta, balun halo iha Dili ne’ebé iha Same la hatene hanesan mós iha Distritu sira seluk, tanba ne’e husu ba Sekretáriu Estadu Veteranus atu bele hadia ho laran tomak dadus Veteranus sira nian.

Iha ceremónia ne’e partisipa mós Presidente Parlamentu Nasionál, Vicente Guterres ho nia Vise-Presidente, Adriano do Nascimento, Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, Presidente Tribunal Rekursus, Claudio de Jesus Ximenes, Membrus Parlamento, Membrus Governu tomak, Chefe Estado Maior Forsas Armadas F-FDTL, Major Jenderal Lere Anan Timor, Komandante Geral PNTL, Longuinhos Monteiro, konvidadus nomos populasaun iha fatin refere, Média MSS.

This post is also available in: Tetum